Excursies Kennisnetwerk Kleine Landschapselementen

Op 12 november 2025 konden de deelnemers aan het webinar alles te weten komen over het aanleggen van kleine landschapselementen. 

• Link om het webinar terug te kijken.
• PDF introductie én informatie over de bomenuitdeelactie.
• PDF kleine landschapselementen door Hein Pasman.

Bij boerderij Groot Kruivestein in Driebergen-Rijsenburg vertelden Walter Jaaltink en en Marlies Blom over de landschapselementen en het beheer ervan in dit gebied. Deelnemers hoorden tijdens een wandeling over hoogstamboomgaarden, meidoornhagen en bosjes. Hierna waren er presentaties.

• Presentatie Alies van den Berg (Natuur en Milieufederatie Utrecht) over het Kennisnetwerk Kleine Landschapselementen.
• Presentatie Marlies Blom (BoerenNatuur Utrecht Oost) over het werk van het agrarisch collectief en de hulp aan grondeigenaren bij de aanleg en het beheer van kleine landschapselementen.
• Presentatie Walter Jaaltink (landschapscoördinator Kromme Rijnlandschap) over landschapselementen in de Kromme Rijnstreek met speciale aandacht voor de hoogstamboomgaarden.

Leon Pors (Landschap Erfgoed Utrecht) vertelde over het project Meet je Landschap waarbij vrijwilligers het agrarisch cultuurlandschap in de provincie Utrecht in kaart brengen. De hele provincie is geïnventariseerd en de inventarisatie wordt iedere 5 jaar herhaald om de status en de vitaliteit van de kleine landschapselementen te monitoren.

Aan bod tijdens het webinar:

• De landschapselementen en de interactieve landschapswijzer.
• Interactief dashboard van alle meetnetgegevens.
• Uitgebreide informatie over de landschapselementen en de handleiding.
• Kaarten en uitleg op het digitale portaal van de provincie Utrecht.
• Een speciaal voor het thema kleine landschapselementen een Landschapsviewer gemaakt die alle relevante informatie over de elementen samenbrengt.
• De menu-optie "Landschapselementen op de kaart" met een interactief overzicht van de meetnetgegevens, gekoppeld aan het kaartbeeld van beschermde landschapselementen, nieuw aangelegde elementen via het Platform GroenBlauwe Dooradering, en agroforestry-projecten en de aanleg van voedselbossen.
• Informatie over het Platform GroenBlauwe Dooradering en de aanleg van elementen van Kleine landschapselementen | provincie Utrecht.

 
Webinar gemist? Kijk het hier terug.

Deze excursie over landschapselementen in het veenweidegebied was de derde uit de reeks van zes excursies van het Kennisnetwerk Kleine Landschapselementen. We gaan de komende twee jaar door met de excursies. Steeds nemen we een ander karakteristiek landschap onder de loep. De volgende excursie staat gepland voor het voorjaar 2025 en gaat over landschapselementen in de regio Eem en Randmeren.

Er waren op 28 november twee presentaties, die je hieronder kan downloaden:

• Presentatie van Isabel Kruisheer (Natuur en Milieufederatie Utrecht) over de rol van landschapselementen in het veenweidegebied.
• Presentatie van Danneke Verhagen-Bakker (HDSR) over de waterkwaliteit in het gebied en het realiseren van kwalitatieve groenblauwe dooradering langs de sloten.

Op het bedrijf van Carl van Jaarsveld, waar de excursie plaatsvond, deden vrijwilligers van Landschap Erfgoed Utrecht eerder dit jaar een inventarisatie van kleine landschapselementen. Kees Eigenraam en Leo Tetterloo vertelden hierover en over de Bioblitz die ze in de sloten uitvoerden.

Bioblitz
Een Bioblitz is een methodiek die via de app van waarneming.nl in combinatie met ObsIdentify de mogelijkheid geeft om een gedetailleerde inventarisatie van soorten te maken. Kees en Leo inventariseerden vooral de aanwezigheid van zogenaamde macrofyten, de grotere waterplanten. De aan- of juist afwezigheid van specifieke soorten waterplanten geeft een beeld van de ecologische kwaliteit van het water. Op basis van de Bioblitz kunnen beslissingen gemaakt worden over mogelijke maatregelen om de waterkwaliteit in lijn met de doelen van de Kader Richtlijn Water (KRW) te krijgen. Een maatregel kan bijvoorbeeld de aanleg van natuurvriendelijke oevers of rietkragen zijn. Langere termijn monitoring van de aanwezigheid van macrofyten kan een beeld geven van het succes van de maatregelen.

De veldgegevens, samen met die van eerdere waarnemers, zijn daarna toegevoegd aan een digitaal dashboard. Dit dashboard geeft een cartografisch overzicht van alle gegevens: de inventarisatie van de groene en blauwe landschapselementen en de bioblitz-gegevens. Dit dashboard werd door Leon Pors, adviseur ecologie en GIS-expert bij Landschap Erfgoed Utrecht, uitgelegd en gedemonstreerd. Na deze uitleg vertelde Carl van Jaarsveld in het veld het plan voor de aanleg van maar liefst 5 km aan natuurvriendelijke vooroever.

In Leusden kwamen veertig landschapliefhebbers samen voor een boeiend programma. Bomenspecialist Lodewijk van Kemenade (Wilde Bomen) deelde zijn kennis over het belang van autochtone bomen en de aanleg van landschapselementen. 
Marlies Blom (BoerenNatuur Utrecht Oost) gaf een kijkje in het werk van het agrarisch natuurcollectief. Na de lezingen was er een rondleiding over het terrein dat rijk is aan landschapselementen. De dag werd afgesloten met een gezellige borrel, waar de nieuwe inzichten volop werden nabesproken.

Op woensdag 10 april bezochten we het veenweidegebied waar de natuurvriendelijke oever een rol kan spelen in het versterken van de natuur. Bart Specken (Waternet) legde uit wat een natuurvriendelijke oever is en vertelde over de Kaderrichtlijn Water (KRW). Dirk Jan Bleijerveld (BoerenNatuur Utrecht-Oost) vertelde over de aanleg en het beheer van oevers én de subsidie die grondeigenaren bij het collectief aan kunnen vragen.

Natuurvriendelijke oevers
Een natuurvriendelijke oever is een geleidelijk aflopende overgang van land naar water en vormt daarmee een leefomgeving voor bijvoorbeeld insecten, kikkers, padden, kleine zoogdieren en vissen. Vogels zoals de rietzanger en karekiet voelen zich er thuis.

Naast dit positieve effect op de biodiversiteit, draagt een natuurvriendelijke oever bij aan de waterkwaliteit, natuurlijke plaagbestrijding en het voorkomen van erosie (landverlies). Oeverplanten zoals riet, gaan bijvoorbeeld algengroei tegen omdat ze voedingsstoffen opnemen en watervlooien aantrekken. Het lijkt erop dat de Amerikaanse rivierkreeft zich minder makkelijk vestigt in een natuurvriendelijke oever.

Veenweidegebied
Karakteristiek voor het westen van de provincie Utrecht zijn de veenweidepolders. Deze polders beslaan zo’n 30% van de provincie en zijn uniek vanwege de vergezichten, grasland met koeien, weidevogels en waterlinies. In dit open landschap geven levendige sloten ruimte voor allerlei soorten planten en dieren. Meer aan de randen van de open gebieden vind je kleine landschapselementen zoals bosjes, houtsingels, boomgaardjes grienden en eendenkooien.

Lees ook de factsheet over natuurvriendelijke oevers.

Op donderdag 2 november 2023 was de lancering van het Kennisnetwerk Kleine Landschapselementen op Boerderij De Weide Blik bij Driebergen. Tijdens dit evenement bekeken we landschapselementen rondom de boerderij en gingen we in gesprek over de voordelen en mogelijkheden van een divers landschap.

Hein Pasman van Landschap Erfgoed Utrecht en Kenneth Rijsdijk (‘Heg: een behaaglijk landschap voor mens en natuur’) gaven presentaties over het belang van landschapselementen.

"Wat er met de heggen in ons land gebeurt, staat model voor alle landschapselementen", zegt Kenneth Rijsdijk. Rijsdijk is adjunct-hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en maakt zich al heel lang druk over de teloorgang van landschapselementen. Specifiek richt hij zich op heggen. In 2022 schreef hij het boek 'Heg'.

In Utrecht verdwijnen er nog steeds meer heggen dan er aangeplant worden. Dat was vroeger heel anders. Rijsdijk verwijst bijvoorbeeld naar de schilderijen van Vincent van Gogh. "In een brief aan zijn broer Theo schreef Vincent hoezeer hij de heggen in Nuenen miste."

Landschapsamnesie
Die kennis is totaal verdwenen, wat ook wel landschapsamnesie wordt genoemd. We wennen blijkbaar aan de nieuwe realiteit. Rijsdijk laat in zijn lezing zien dat ongeveer 60 procent van de heggen in Nederland is verdwenen, bij elkaar zo’n 90.000 strekkende kilometer.
Met het verdwijnen van de heggen is er veel verloren gegaan. In zijn boek onderscheidt Rijsdijk maar liefst 21 functies van een heg. Biodiversiteit is daar een van. "Hoe meer heggen, hoe meer biodiversiteit. Dat zouden we bijna een natuurwet kunnen noemen." Met de onthegging zijn soorten verdwenen of in aantallen afgenomen. Een trend die je overal in Noordwest Europa ziet.